CHÉN TRÀ

Cao Huy Thuần


Buổi sáng yên tĩnh, tôi ngồi với chén trà, đọc một trang trà đạo. Trang sách
dẫn tôi vào một trà thất truyền thống cạnh một ngôi chùa nhỏ bên xứ Phù Tang.
Đường vào trà thất là một lối đi nhỏ, thoai thoải uốn khúc giữa một khu vườn,
trước mặt là đồi núi. Khu vườn xinh xắn, đơn giản. Một dòng nước róc rách chảy
ngược chân khách, rêu phủ trên đá, hoa dại lác đác mọc ven bờ.
Trà thất cũng đơn giản một am tranh, nhỏ vừa bằng nơi trú của một ẩn sĩ.
Khách bước đến trước một bể nước, nước từ ống tre chảy xuống. Khách rửa tay,
súc miệng, làm một cử chỉ tượng trưng, như rửa sạch thân ý trước khi bước vào
nhà.
Cửa nhà chỉ một liếp, mở ra dọc theo vách. Khách phải cúi xuống tận nền để
bước vào. Vào nhà, trước mặt là một gian phòng nhỏ trang hoàng độc nhất bằng
một bức thư pháp, trên đó thảo một bài thơ. Thêm một bình hoa, giản dị, hoa
chọn theo mùa, lúc đó là hoa xuân. Ánh sáng lọc qua khe cửa, mờ ảo, vừa đủ để
làm ấm thêm màu vách vốn đã ấm. Khách ngồi xuống chiếu, nghe nước reo sôi
từ ấm thiếc và chim ríu rít bên ngoài. Cảnh lặng yên, khách cũng lặng yên.
Chủ nhân hiện ra. Quỳ gối, ông che quạt trước mặt, cúi xuống tận đất, chào
khách. Khách chào trả. Chủ quay chân bước ra khỏi phòng rồi đi vào với dụng
cụ pha trà. Tay trái cầm chéo khăn lụa, ông vuốt một đường khăn bằng tay phải,
gọn gàng xếp khăn thành ba. Lần theo cuối khăn, ông kéo các góc lại với nhau,
xếp thành ba lần nữa. Với khăn xếp như thế, ông lau từng dụng cụ, lau một cách
tượng trưng vì đồ vật đều đã sạch nhẵn. Tỉ mỉ, nghi thức, ông tráng các chén trà
bằng nước nóng trong ấm thiếc, nhúng một thẻ tre vào nước, quan sát, rồi đặt
xuống bên cạnh. Xong, ông rót nước nóng vào bình trà trước khi lau bình với
một chiếc khăn ướt.
Quay lại khách, ông mời một viên kẹo ngọt. Khách nhắm kẹo trong lúc chủ
nhân sửa soạn ấm trà. Long trọng, ông mở hộp trà, đong trà bằng một cái thìa
tre, cho trà vào ấm. Nhúng một cái muỗng có cán thật dài vào ấm thiếc, ông chế
nước nóng vào trà. Xong, với một thẻ tre, ông khuấy trà cho hết bọt. Quay lại,
ông đặt một chén trà trước mặt khách, xoay phần đẹp nhất của chén về phía
khách. Khách nâng chén, đưa chén đến gần, cầm chén trong lòng bàn tay, cúi
chào chén trà. nhấm vài ngụm nhỏ, rồi uống thật to phần trà cuối chén mà người
Nhật cho là phần ngon nhất.
Cạn chén trà, khách xoay chén vào đúng vị trí cũ, đặt chén xuống nền nhà,
trước mặt, cúi chào chén. Chủ nhân cầm chén, rửa chén bằng nước nóng, trả
chén về lại cho khách để khách quan sát, ngắm nghía chén trà gia bảo, không
đâu khác có.
Ngắm nghía như vậy là một phần lễ nghi quan trọng trong buổi uống trà. Mỗi
dụng cụ đều được chủ nhân đem ra dùng đặc biệt cho khách. Khách thong thả
ngắm, thưởng thức vẻ đẹp, rồi trả lại cho chủ. Chủ bưng tất cả vào phòng trong,
rồi trở lui, đứng trước mặt khách. Buổi uống trà chấm dứt như lúc bắt đầu. Chủ
đặt cây quạt xuống đất trước mặt, cúi đầu. Khách cúi đầu đáp lễ. Chủ rút lui vào
trong.
Khách rời con đường nhỏ, quanh co xuống dốc, xuyên qua khu vườn. Tiếng
ồn ào của thành phố dần dần vẳng lại, càng lúc càng rộn.
Trà đạo là gì? Là nghi lễ tương tự như nghi lễ tôn giáo? Là sự tương thông
tương giao giữa chủ và khách? Là một nghệ thuật phi nghệ thuật? Tôi được giải
thích rằng chén trà trong trà thất diễn tả wabi và sabi trong nghệ thuật thiền
của Nhật. Wabi là một cảm giác cô đơn, buồn vời vợi, lặng lẽ như một bông tuyết
rơi. Sabi là vẻ đẹp đến từ cái gì xưa cũ, phai mòn, già cỗi với thời gian. Chén trà
trong trà thất không phải là đồ quý, đồ sang, đắt tiền, thường là thô, lắm khi chỉ
là một cái chén đơn sơ. Wabi- sabi là vẻ đẹp của những đồ vật không hoàn hảo,
tầm thường, khiêm tốn, chỉ có mắt nào biết nhìn mới thấy đẹp. Và thấy rồi thì
trong lòng nảy ra hoài cảm, vấn vương với quá khứ, bâng khuâng trước chuyển
dịch của thời gian, của vạn vật vô thường. Ấm trà, chén trà, mái nhà, gian phòng,
từng cử chỉ của chủ nhân… tất cả gợi lên cảm giác đó, tất cả tỏa ra hơi thở của
nghệ thuật thiền.
Nhưng trên tất cả, tinh túy của tinh túy, là bản chất đơn sơ của mọi sự vật,
đơn sơ đến độ như không vướng mắc vào bất cứ một cái gì, như không có gì,
như chỉ duy nhất tầm thường có thế thôi. Mỗi chén trà tự nó là mỗi chén trà,
nhìn nó như một chén trà, ngoài ra mọi chuyện khác hãy tự bay đi, biến mất.
Nhìn chén trà như vậy mới thấy nó hiện ra như một chén trà, với vẻ đẹp đơn sơ
của nó. Không có gì khác ngoài nó, không có gì khác ngoài giây phút hiện tại, sự
thực vốn đơn sơ như chẳng có gì để nói, như sự lặng yên nơi mỗi cử chỉ của chủ
nhân, như thế đấy sự vật hiện ra trước mắt, lặng yên mà nhìn, mà thấy, mà hiểu,
mà cúi đầu.
Tôi có cảm tưởng hiểu được tinh túy của nghệ thuật trà đạo ở Nhật. Uống trà
không phải là uống chén trà mà uống cái đẹp giản dị, sơ khôi, thể hiện qua cách
pha trà, mời trà. Tôi thán phục văn hóa thiền đã đi sâu vào đời sống của dân tộc
bạn. Nhưng, không hiểu sao, tôi vẫn chưa muốn vào trà thất, tôi sợ tôi vẫn chỉ là
người khách xa lạ trước một chủ nhân trịnh trọng. Tôi sợ lễ nghi, cung cách. Lễ
nghi lắm khi giết chết lễ nghi.
Tôi thích uống trà theo phong cách Việt Nam, uống trà như tôi thường uống
với các sư trong chùa. Khách đến, bình thủy của chùa như lúc nào cũng có nước
nóng, như lúc nào cũng vui được hồn nhiên tiếp khách. Sư vừa tiếp chuyện vừa
chế trà, thản nhiên nhưng vẫn chăm chút trong từng cử chỉ. Khách cũng vậy, hồn
nhiên uống trà, không kiểu cách, ngụm trà thơm ngon trong miệng, nhưng
không cảm ơn chén trà, mà chắc chén trà cũng không đòi cúi đầu cảm ơn. Cả cái
sân chùa cũng không đòi cảm ơn, tuy khách uống trà ở chùa là uống cả cái sân
chùa. Ở Việt Nam không có thiền trà chăng? Đâu phải! Cứ lên chùa uống trà thì
biết: chén trà ở chùa vẫn khác. Không kiểu cách mà vẫn khác. Không lễ nghi mà
khách vẫn nâng chén trà thận trọng khác thường ngày. Chưa kể, lúc được song
ẩm với sư, chén trà chỉ còn là hương thơm.
Vậy thì nghệ thuật uống trà ở chùa là thế nào? Có gì là nghệ thuật trong đó
chăng? Giữa lễ nghi của trà thất ở Nhật và cái phong cách chẳng có gì là lễ nghi
cả ở trong chùa, có chỗ nào gặp nhau không? Miên man, tôi nghĩ là có. Gặp nhau
ở chỗ đơn sơ. Đơn sơ ở trong chùa thì dễ thấy. Đơn sơ như cái hồn diễn đạt qua
cả một cung cách lễ nghi như trong trà đạo thì khó nhận ra hơn, nhưng ở đâu
cũng vậy thôi, uống trà là để hòa, để kính, để tịnh, để tịch với thiên nhiên, với
người trước mặt, với đồ vật chung quanh, với chén trà. Nghệ thuật nằm ở chỗ
ấy: đơn sơ nào cũng cần có chút lễ nghi, nhưng tinh túy của lễ nghi là đơn sơ.
Tôi thích câu chuyện này, của một thiền sư người Mỹ kể về thầy của mình,
một thiền sư người Nhật. Một hôm, ông đến phi trường New York đón thầy. Máy
bay đến trễ, giờ uống trà buổi sáng đã qua, trò tỏ ý tiếc. Thầy nói: “Đâu có trễ!
Vào đây!”. Thầy trò đưa nhau vào quán ăn trong sân bay, đầy nhóc người. Trò
hoảng hồn, chẳng lẽ thầy làm trà đạo ở đây? Thầy trò ngồi vào bàn. Thầy thản
nhiên rút trong tay nải ra một hộp trà, mở hộp, tìm cái thìa tre, đong đầy một
thìa trà, bảo trò há miệng ra, thảy trà vào miệng, kẹp miệng trò lại với hai ngón
tay, ra lệnh: “Pha nước vào!”.
Dạy bài học đơn sơ của trà đạo đến mức đó thì tuyệt chiêu. Đơn sơ là tinh
túy của thiền.
Tôi nhớ đến câu chuyện đó một buổi sáng sớm trên núi Yên Tử, cuối thu vừa
qua. Tôi đến Yên Tử lúc bốn giờ chiều, không biết rằng cáp treo đã hỏng. Ai cũng
nghĩ sức tôi không leo lên núi được, trời lại chiều, đêm sắp xuống. Nhưng đến
Yên Tử mà không leo lên thì có lỗi với tổ tiên, nên phải leo thôi. Hai giờ sau, giữa
bóng đêm, chúng tôi lên đến nửa núi, vào thắp hương trong chùa Hoa Yên, nơi
vua Trần Nhân Tông đến tu.
Ngủ lại đêm trong quán trọ lưng chừng núi, sáng tinh sương hôm sau chúng
tôi thức dậy với mây hồng phớt nhẹ trên núi non hùng vĩ. Như phản xạ, tôi thèm
quá một chén trà. Nhưng trà đâu, bình đâu? May quá, đồng hành với tôi là một
ông sư trẻ, mà, như một chân lý bất diệt, ở đâu có sư thì ở đấy có trà. Cho nên,
sư thoắt đi rồi sư thoắt về với một ấm trà và vài cái chén trong tay. Giữa vũ trụ
lặng yên bước chân thầm của lịch sử, mấy cái chén trà, đặt trên gạch đá, trước
cây đại xưa bảy trăm năm, trong sương thu se lạnh, mang đến một không khí
wabi-sabi mà tôi chỉ biết trong tưởng tượng. Tôi tưởng như nghe bước chân của
Vua một mình leo lên Hoa Yên này đây, vứt quyền hành dưới chân núi. Thốt
nhiên, tôi muốn dâng chén trà trong tay cho núi non Yên Tử. Thốt nhiên, tôi cảm
thấy sự cần thiết thôi thúc của một lễ nghi. Tôi cúi đầu trước chén trà.
Có lẽ thầy Pháp Trí bên cạnh tôi cũng rúng động một tâm trạng như tôi lúc
đó. Có lẽ, đứng trước khí thiêng sông núi, ai cũng có xúc động như tôi. Nhưng,
phút cảm động đi qua, chúng tôi trở lại với ấm trà bình thường, quen thuộc
trong chùa.
Vui vẻ, tôi uống cạn chén trà, uống một hơi thật to khi cạn chén, tuy trà hẩm,
nước hẩm. Rồi nghĩ: như vậy là may lắm rồi, vì ông sư trẻ đồng hành này không
há miệng tôi ra, thảy vào đấy một muỗng trà khô…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s